Đổi mới, hoàn thiện mô hình an sinh xã hội theo hướng bền vững

08/07/2019

Quá trình tăng trưởng và phát triển đã giúp người dân được tham gia, hưởng lợi từ các chính sách an sinh xã hội (ASXH). Tuy nhiên, tăng trưởng nhanh cũng gây ra những tác động tiêu cực đến các vấn đề xã hội. Vì vậy, cần bảo đảm ASXH dựa trên thành tựu tăng trưởng theo mục tiêu tiến bộ và công bằng xã hội.

Việt Nam đã xây dựng một hệ thống ASXH đồng bộ, nhất là các chính sách về: tạo việc làm bảo đảm thu nhập tối thiểu cho người dân; bảo hiểm xã hội bù đắp phần thu nhập bị suy giảm khi đau ốm, tai nạn lao động, tuổi già; trợ giúp xã hội đột xuất và thường xuyên; cung cấp dịch vụ xã hội cơ bản về y tế, giáo dục, chính sách ưu đãi đối với người có công… Tuy nhiên, thực tế hiện nay vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Quá trình già hóa dân số nhanh, nhưng “già khi chưa giàu” đã tác động không nhỏ đến thị trường lao động cũng như hệ thống ASXH. Số liệu Tổng điều tra dân số cho thấy: Nếu như trong giai đoạn từ năm 2001 đến 2010, lực lượng lao động tăng trung bình 2,7%/ năm thì trong giai đoạn từ năm 2011 đến 2017 đã giảm xuống 1,2%/ năm. Hay những thách thức về biến đổi khí hậu, thiên tai, bão, lũ, dịch bệnh diễn biến phức tạp ảnh hưởng đến đời sống người dân… Tất cả những điều nêu trên là thách thức lớn cho hệ thống ASXH ở nước ta, vì đang trong quá trình chuyển đổi từ cơ chế “tọa thu tọa chi” sang cơ chế “hoàn toàn tự cân đối”.

 

Theo đánh giá của TS. Nguyễn Thắng, Giám đốc Trung tâm Phân tích và Dự báo (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam): Cách mạng công nghiệp (CMCN 4.0) - quá trình chuyển đổi số làm gia tăng tính linh hoạt của thị trường lao động. Điều này góp phần làm gia tăng tỷ trọng khu vực phi chính thức. Trong một thế giới ngày càng năng động đồng thời ngày càng có tính “di động” cao hơn, sự kết nối chặt chẽ giữa thế giới thực và không gian số, giúp người lao động có thể làm việc từ khắp nơi mà không nhất thiết phải gắn với một doanh nghiệp. Do vậy, hệ thống bảo hiểm xã hội truyền thống gắn với doanh nghiệp chưa bắt kịp được xu hướng mới của quá trình chuyển đổi số nên cần phải có sự thay đổi của hệ thống ASXH thích ứng các điều kiện mới ở trong kỷ nguyên số.

Tận dụng được quá trình chuyển đổi số, các công nghệ đột phá của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0) trong giai đoạn tăng tốc này tạo ra nhiều cơ hội việc làm linh hoạt kèm theo yêu cầu cải cách quan trọng liên quan thị trường lao động và hệ thống ASXH. Theo đó, công nghệ số giúp gắn kết sự tham gia của người dân cũng như cải thiện chất lượng cung cấp dịch vụ xã hội. Công nghệ số nâng cao năng lực của Chính phủ trong việc cung cấp dịch vụ xã hội và trao quyền cho người dân trong việc tiếp nhận dịch vụ. Qua đó, cơ quan quản lý nhà nước có thể kiểm tra, giám sát, giúp người dân phản hồi thường xuyên về chất lượng dịch vụ và hỗ trợ người dân trong đăng ký, hoàn thiện hồ sơ giải quyết các chính sách, chế độ ASXH chính xác, kịp thời. Thông qua hệ thống kỹ thuật số giúp các chương trình hỗ trợ xã hội hoạt động hiệu quả hơn, như đăng ký, xác thực và chi trả cho người thụ hưởng… Nhiều lĩnh vực cũng đã áp dụng công nghệ để củng cố, nâng cao hiệu quả và chất lượng. Các công nghệ số cũng được sử dụng để hỗ trợ những người khuyết tật trong việc giao tiếp, tương tác, truy cập thông tin và tham gia vào các hoạt động dân sự…

Điều đó cho thấy, chúng ta cần phải tạo ra những thay đổi đồng bộ mang tính đồng bộ về mặt chính sách để phát huy cao nhất hiệu quả của việc ứng dụng các công nghệ số vào các chương trình ASXH nhằm giải quyết nhiều bất cập, tiếp tục cắt giảm chi phí cũng như thời gian thực hiện. Qua đó, thúc đẩy kế hoạch tinh giản bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả mà Chính phủ đang tích cực thực hiện.

Từ thực tế nghiên cứu trong thời gian qua, các nhà khoa học của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng: Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và sự lan tỏa của CMCN 4.0 cần đổi mới, hoàn thiện hệ thống ASXH theo hướng duy trì thu nhập tối thiểu của người dân dựa trên những phương diện ở các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, xã hội, sức khỏe và môi trường sống. Bên cạnh đó, cần có những nghiên cứu, đánh giá tác động của biến đổi khí hậu để có những khuyến nghị cần thiết. Mặt khác, cần đẩy mạnh tuyên truyền, khuyến khích những sáng kiến trong xã hội để cải thiện hệ thống dịch vụ an sinh, nâng cấp quy mô dịch vụ theo hướng liên ngành, liên vùng nhằm tăng cường khả năng tiếp cận ASXH, nâng cao chất lượng dịch vụ cho người dân; Chú trọng đến lợi ích, bảo đảm công bằng cho người dân, nhất là đồng bào dân tộc, phụ nữ, trẻ em; không để nguy cơ “nghèo bền vững” qua nhiều thế hệ. Đồng thời thúc đẩy khởi nghiệp, sáng tạo trên tất cả các lĩnh vực phù hợp với kỷ nguyên số, đáp ứng nhu cầu của thị trường, nhất là loại hình việc làm áp dụng công nghệ mới.

Trước những thách thức của CMCN 4.0 cần chú trọng hơn tới lĩnh vực đào tạo, nâng cao tay nghề, kỹ năng cho người lao động, nhất là lao động nữ và các nhóm yếu thế bởi Việt Nam còn nhiều hạn chế về chất lượng  nguồn nhân lực; Tiếp tục xem xét mở rộng mô hình hợp tác công và tư trong lĩnh vực kinh tế đáp ứng nhu cầu phát triển xã hội; Quản lý vấn đề đánh thuế tài sản, thu nhập vượt khung, thực hành tiết kiệm và tiêu dùng bền vững nhằm tạo thêm nguồn lực cho an sinh và phúc lợi xã hội.

Phạm Vĩnh Hà – Ninh Cơ

(https://vass.gov.vn/noidung/tintuc/Lists/KhoaHocCongNghe/View_Detail.aspx?ItemId=105)